مفهوم صنعت جهانگردي و شرايط آن در ايران

 

 

□ چارچوب مفهومي صنعت جهانگردي:

تور Tour (فرانسه) به معني چرخ، گردونه، دوران، دورگردي، گردش و سياحت است. (فرهنگ عميد)

در واقع مفهوم Tourism يعني گردشگري مانند چرخ دوار يعني حركتي كه از يك نقطه آغاز و در همان نقطه به پايان رسد. حركت چرخشي حول يك محور و بازگشت به نقطه شروع. اين مفهوم كه در چرخ صادق است، در سياحت نيز صادق است، يعني سياح يا جهانگرد يا گردشگر، در اكثر مواقع حركتي را از نقطه‏اي آغاز و پس از مدتي به محل نخست باز مي‏گردد

گردشگري در تاريخ بشر سابقه چند هزار ساله دارد، البته مفهوم گردشگري با مفهوم مهاجرت كاملاً متفاوت است چون همانگونه كه از نام آن بر‌مي‏آيد گردش برگشت به نقطة شروع را در معني خود مستتر دارد. در اسناد مكتوب و به جا مانده در تاريخ جايگاه گردشگري مشخص است. انبوه سفرنامه‏ها، سياحت‏نامه‏ها كه از قرون گذشته بجا مانده است بيانگر اهميت جهانگردي در فرهنگ بشر است. بسياري از دستاوردهاي رشتة مردم‏شناسي امروزه مديون اين سفرنامه‏هاست. بسياري از مطالعات تاريخي و حتي مكاشفات باستان‏شناسي ريشه در اطلاعات برخي از سفرنامه‏ها دارد.

جهانگردان دوران گذشته قالباً به دو دسته تقسيم مي‏شده‏اند جهانگردان انفرادي كه به منظور كشف مجهولات، كسب تجربه و ارضاي كنجكاوي خود با سرمايه شخصي و همت خود جهان را درمي‏نورديدند و برخي از جهانگردان در استخدام حكومتها بوده‏اند و با پشتيباني مالي و برنامه‏اي مشخص اعم از سياسي، اقتصادي و فرهنگي به گردشگري مشغول مي‏شده‏اند.

امروزه شايد بتوان توريسم را به دسته‏هاي مختلفي تقسيم كرد. توريسم فرهنگي، سياسي، تجاري،‌ تفريحي،‌علمي و ... و اين يعني ساماندهي يك گردش با برنامه.

در تفكر ديني اسلام براي جهانگردي كاركردي خاص مورد توجه قرار گرفته است. در قرآن حداقل 6 بار جهانگردي توصيه شده اما با هدف مشخص عبرت‏آموزي و آموزشي.

فسيروا في‏الارض فانظرو كيف كان عاقبه‏المكذبين (آل عمران 137)

در آيات ديگر نيز سفارش شده است كه در زمين بگرديد و ببينيد كه عاقبت مشركين، مجرمين، دروغگويان و تكذيب‏كنندگان خداوند چگونه بوده است. (الانعام 11 ـ النحل 36 ـ النحل 69 ـ عنكبوت 20 و الروم)

توريسم امروزه به يك ركن تجارت بدل شده است و درآمد سرشاري براي كشورهايي كه جاذبه توريستي دارند به همراه دارد. امروزه كشورهاي مختلف دنيا با بهره‏گيري از مواهب طبيعي، آثار باستاني، تمدن كهن يا حتي تكنولوژي جديد، شهركهاي توريستي و امكانات تفريحي قطب توريسم شده و هر ساله از چهار گوشه جهان افرادي را به خود فرا مي‏خوانند تا با فروش كالا و خدمات سيل درآمد را به كشورشان جاري ‏كنند. كشورهايي مانند چين، هند، تركيه، ايتاليا و ... امروزه به شدت در اين صنعت سرمايه‏گذاري مي‏كنند. (1)

گردشگري خارجي در سال‏هاي اخير منبعي پايدار و مطمئن براي تأمين نيازهاي ارزي به شمار می آید و به عنوان يکي از اقلام صادرات نامرئي نقش مهمي در عرصه تجارت جهاني ايفا مي‏کند و در حال حاضر پس از نفت و خودروسازي، سومين صنعت صادراتي جهان محسوب مي‏شود. نکته ديگر چتري بودن اين صنعت است که وابستگي زيادي به عناصري مثل فرهنگ و ورزش دارد و بيش از 30 عنصر صنعتي مختلف به منظور سرويس دادن به مشتريان اين صنعت شناخته شده‏ است. (5)

به‏طور کلي چهار گروه عمده سازماني (بر اساس عملکرد سازمان‏ها) در صنعت گردشگري وجود دارند که شامل تامين‌کنندگان سرويس‌ها و خدمات رفاهي، شرکت‌هاي حمل و نقل، آژانس‌هاي مسافرتي و سازمان‌هاي بازاريابي گردشگري هستند.

هرچند که سازمان‌هاي بازاريابي گردشگري در ايران چندان فعال نيستند. هر يک از سازمان‏هاي فوق نيز از طريق کانال‏هايي با مشتري در ارتباط هستند. اين کانال‌ها عبارتند از Call Center ، Real Office و Internet.

بررسي وضعيت صنعت گردشگري ايران حكايت از آن دارد كه هر يك از كانال‏هاي فوق به نوعي در پيشبرد اهداف اين صنعت در کشور استفاده شده‏اند. براي مثال تلفن گوياي سروش ميراث در بهار 1384 راه‌اندازي شده است. همچنين گردشگر با مراجعه حضوري به هر يک از 4 گروه سازماني ذکر شده، مي‌تواند سرويس گردشگري دريافت نمايد. در زمينه اينترنت نيز سايت سازمان ميراث فرهنگي و گردشگري طراحي شده است. (5)

پيش بيني مي‌شود كه تعداد جهانگردان جهان تا سال 2010 به يك ميليارد نفر برسد كه درآمدي بالغ بر 1550ميليارد دلار عايد كشورهاي جهان مي‌كند. از سوي ديگر ميزان اشتغال‌زايي در بخش جهانگردي 11/2 برابر سريع تر از ساير بخش‌ها عنوان شده است، چرا كه اين صنعت بيش از 100ميليون شغل در سراسر جهان ايجاد مي‌كند. بر اساس آمار WTO ركورد گردشگران جهان با رشد 10درصدي به 760ميليون نفر رسيده است و پيش بيني مي‌شود در سال 2005 صنعت گردشگري جهان رشدي در حدود 5 تا 8 درصد داشته باشد. (8)

پروفسور صحرائيان تاثيرات شگرف گردشگري در كاهش نرخ بيكاري، افزايش سطح درآمد ملي و تامين منابع انرژي و رونق بازار صنايع دستي كه طبق آمار موجود 10 ميليون نفر از آن ارتزاق مي‌كنند، را تنها بخشي از مزاياي ويژه‌ي پرداختن به اين صنعت مي‌داند. به گفته وي گردشگري از دهه‌ي 60 توسط اقتصاددانان توسعه در رديف صنعت قرار گرفت و به عنوان صنعت توريسم در سطح جهان مطرح شد و در ميان كشورهاي جهان همانگونه مورد توجه قرار دارد كه در كشور ما نفت مورد توجه قرار گرفت.

به ازاي هر گردشگر ورودي 4 تا 10 شغل ايجاد مي‌شود كه در محاسبات اقتصاددانان توسعه اين روند با احتساب مشاغلي در بخش‌هاي توليدي و خدماتي براي هر گردشگر، ايجاد شغل به 15 تا 18 نفر به طور مستقيم و غيرمستقيم مي‌رسد. اگر هزينه‌ي ايجاد هر شغل ايجاد شده را به دقت محاسبه كنيم، مي‌بينيم كه براي هر فرصت شغلي در بخش خدمات و صنعت بين 12 تا 25 هزار دلار سرمايه‌گذاري نياز است، حال آنكه براي صنعتي چنين درآمدزا، حجم سرمايه‌گذاري بسيار اندك است. (8)

 

□ شرايط فعلي صنعت گردشگري در جهان

سفر و جهانگردي 6/12 درصد از كل صادرات كشورهاي جهان _ 1/984 ميليارد دلار _ در سال 2000 را به خود اختصاص داده و پيش بيني مي شودكه اين رقم در سال 2010 به 2/2098 ميليارد دلار يا 8/12 درصد از كل صادرات افزايش يابد. ميزان سرمايه گذاري در صنعت جهانگردي در سال 2000 معادل 701 ميليارد دلار يا 4/9 درصد از كل سرمايه گذاري بوده و پيش بيني مي شود كه تا سال 2010 اين رقم 1404 ميليارد دلار يا 6/10 درصد از كل سرمايه گذاري برسد. در مقايسه با ديگر مناطق ديدني، بيشترين ميزان اشتغال‌زايي در سفر و جهانگردي در سال 2000 به منطقه شمال شرقي آسيا تخصيص يافته است. بالاترين ميزان سرمايه گذاري در سفر و جهانگردي نيز در مقايسه با ديگر مناطق دنيا به اتحاديه اروپا و آمريكاي شمالي تعلق دارد و پيش بيني مي شود كه تا سال 2010 بيشترين تقاضاي سفر و جهانگردي را منطقه جنوب آسيا داشته باشد و از نظر اشتغال و سرمايه گذاري منطقه جنوب شرقي آسيا بالاترين ميزان رشد را به خود تخصيص دهد. اين در حاليست كه به اذعان مقامات سازمان جهاني جهانگردي رشد اين صنعت در جنوب آسيا نيز سيري صعودي داشته و انتظار مي رود كه اين منطقه در آينده اي نزديك نقش موثري در رشد توريسم ايفا كند.

سفر و جهانگردي در سال 2000 ميلادي معادل 506/4 تريليون دلار آمريكا را به خود اختصاص داد و پيش بيني مي‌شود كه در سال 2010 اين رقم به 454/8 تريليون دلار افزايش يابد. فعاليت هاي اقتصادي سفر و جهانگردي در بين سال هاي 2000 و 2010 داراي رشد معادل 2/4 درصد در هر سال خواهد بود. در اين ميان درآمد حاصل از صنعت جهانگردي به تنهايي در سال 2000 معادل 476 ميليارد دلار بوده كه پيش بيني مي شود تا سال 2020 به رقم 2 هزار ميليارد دلار افزايش يابد. (3)

مقايسه نرخ رشد گردشگري دنيا و متوسط رشد گردشگري در کشورهاي در حال توسعه، بيانگر اين مطلب است که 4 درصد توزيع جديد درآمد در کشورهاي درحال توسعه رخ داده است. پيش  بيني مي  شود در سال 2020 اهميت صنعت گردشگري داخلي کشورهاي قاره  هاي آسيا, آمريکاي لاتين و آفريقا بسيار بيشتر از گردشگري خارجي آنها خواهد بود. (9)

 

□ شرايط فعلي صنعت گردشگري در ايران

آمار ارائه شده از سوي سازمان جهاني گردشگري، در کتاب آمار گردشگري بين‌المللي 2004، درباره ايران تا سال 1999 بوده است. به‏طوري که طبق اين آمار، گردشگران ورودي بين‌المللي، رقمي معادل 663 ميليون نفر را در سال 1999 تشکيل مي‏دادند که درآمدي معادل 453 ميليارد دلار را به همراه داشته‌اند. اين درحالي است که سهم آسياي جنوبي از اين ميزان 8/0 درصد و سهم ايران از اين ميزان در کل آسياي جنوبي 2/23 درصد بوده که بعد از هندوستان در رده دوم قرار دارد. بدين ترتيب سهم ايران از کل گردشگران ورودي بين‏المللي در سال 1999، تنها در حدود يک ميليون و 230 هزار نفر و درآمد ارزي حاصل از آن 634 ميليون دلار بوده است. (5) بنا به منابع ديگر سهم ايران از صنعت توريسم در جهان چيزي معادل 05/0 درصد است.(3)

تنها آمار قابل اتكا در مورد درآمد صنعت گردشگري و يا تعداد گردشگران در ايران، همين آمار است. چون به طور مثال، اسفنديار رحيم مشايي، رييس سازمان ميراث فرهنگي، صنايع دستي و گردشگري در همايش ساماندهي و هماهنگي سفرهاي نوروزي اعلام كرد كه آمار گردشگران ورودي به كشور طي ‪ ۹ماه گذشته حدود ‪۷۱ درصد افزايش يافته است. (2) آماري كه در نگاه اول به شدت اميدوار كننده  مي‌رسد اما با فاصله كمي بسياري از كارشناسان در درست بودن آن شك كردند.

در برنامه چهارم توسعه اقتصادي، اجتماعي كشور به گردشگري توجه ويژه شده و حتي براي فعاليت هاي گردشگري تا 50 درصد معافيت هاي مالياتي پيش بيني شده است. (10) دولت براساس چشم‌انداز بيست‌ساله، بايد تا سال 2020 ميلادي، 20 ميليون گردشگر را به داخل كشور جذب كند و براساس آمارهاي موجود در سازمان مديريت و برنامه‌ريزي، عملكرد مربوط به درآمد ارزي حاصل از جهانگردي در سال 79 معادل 5/81 درصد از اهداف تعيين شده در برنامه بوده، در سالهاي بعد و با سيري نزولي در سال 83 به 46 درصد اهداف برنامه مي‌رسد. به تناسب درآمد ارزي تعيين شده از 2036 ميليون دلار در نظر گرفته شده در سال 83 تنها 950 ميليون دلار آن تحقق پيدا كرده كه معادل 46 درصد است. اين در حاليست كه در سال 82 از ميزان 1606 ميليون دلار در نظر گرفته شده 753 ميليون دلار معادل 47 درصد درآمد ارزي تحقق يافته و در سال 81 از 1289 ميليون دلار منظور شده نيز تنها 5/792 ميليون دلار معادل 61 درصد، در سال 80 از 1029 ميليون دلار نيز تنها 701 ميليون دلار معادل 68 درصد و در سال 79 از 822 ميليون دلار 671 ميليون دلار معادل 5/81 درصد تحقق يافته است.(12)

چنين سير نزولي در گردشگري حتي سيد محمد خاتمي، رئيس جمهور ايران را نيز وامي‌دارد كه بگويد: امروز بيش از يک سوم درآمد حاصل ازخدمات در دنيا متعلق به جهانگردي است . حدودچهارصد و چهل ميليارد دلار که ... سى و يک ميليارد دلار آن سهم دنياي اسلام است ; ولي باکمال تاسف و تاثر از اين مبلغ بيش از دويست وشصت ميليون دلار آن سهم ايران نيست . درحالي که ما جزء ده کشور برجسته دنيا هستيم که به لحاظ تاريخي و آثار تاريخي ممتاز هستيم ونيز اقاليم مختلف آب و هوايى که در ايران هست ،زمينه هاي مساعدي که وجود دارد، اين نشان دهنده اين است که ما در اين عرصه بسيار عقب هستيم و درحالي که همواره شعار اقتصادي غيرمتکى به نفت را داده ايم که مطمئنا يکى از زمينه هاي مستعد درآمد سالم اقتصادي که آثارخوب فرهنگى هم دارد، گردشگري است . (7)

به گفته پروفسور صحرائيان در آمار گردشگري خاورميانه بين سال‌هاي 46 تا 56 ايران اولين جايگاه گردشگري را دارا بود، در حاليكه كشوري مانند مصر با وجود آثار تاريخي فراوان و يكي از اعجاب هفتگانه جهان در رديف چهاردهم قرار گرفته بود. در حال حاضر بيش از 49 درصد منابع انرژي كشور مصر و 37 درصد منابع تركيه از محل گردشگري تامين مي‌شود، در حالي كه ما در كشورمان در همين حدود منابع نفتي را استخراج و صادر مي‌كنيم. (8)

مسلما توسعه صنعت گردشگري علاوه بر ارز آوري، تاثير بسيار مهمي هم بر اشتغال خواهد داشت. محمد شيري، كارشناس سازمان ميراث فرهنگي و گردشگري، مي‌گويد: در كشورهاي توسعه يافته ‌10 درصد از نيروي كار در بخش جهانگردي فعال‌اند، در حالي كه در ايران تنها ‌50 هزار نفر در اين بخش مشغول به كارند. (8)

 

□ موانع توسعه صنعت گردشگري در ايران

در مقالات بررسي شده، موانع متعددي بر سر راه صنعت گردشگري در ايران نام برده شده است. موانعي كه گاه معقول و گاه بيش از حد بدبينانه و يا مبتني بر تئوري توطئه است. در ادامه، اين موانع را به سه دسته انساني و فرهنگي، اطلاعاتي، سازماني و مديريتي تقسيم مي‌كنيم:

الف- موانع انساني و فرهنگي:

الف-1: مشكلات شرعي و عرفي:

 نبود امكانات تفريحي به شيوه كشورهاي غربي عاملي است كه بسياري از صاحب‌نظران و حتي عامه مردم به عنوان دليل عمده نيامدن توريست به ايران ذكر مي‌كنند. محمدتقي رهبر، نماينده اصفهان در اين باره گفته است: . وقتي توريستي وارد ايران مي شود بايد اصول كشور ما را رعايت كند. امكاناتي كه برخي كشورها از نظر مواد غذايي يا وسايل رفاهي مي توانند براي تفريح و رفاه توريست در اختيار آنها قرار دهند، در ايران به دليل محدوديت هاي عنوان شده مقدور نيست و به طور مثال آنچه در تركيه براي توريست ها فراهم است در ايران نمي توان براي آنها مهيا كرد. طبيعي است كه توريست در ايران نمي تواند به لحاظ مسايل شرعي و عرفي كشور ما آزاد باشد.(3)

دكتر حميد ضرغام، عضو هيأت علمي دانشگاه علامه طباطبايي نيز مي‌گويد: تقريباً حدود 80 درصد گردشگران بين‌المللي را «گردشگران انبوه» تشكيل مي‌دهند. اما با توجه به مجموعه محدوديت‌هاي كشور ما، هر گردشگري نمي‌تواند به ايران بيايد. در نتيجه اين كه، ما نمي‌توانيم از آن 80 درصد، سهمي داشته باشيم؛ چرا كه گردشگران انبوه مايلند به جايي براي خوشگذراني بروند كه به اين مفهوم، ايران جايگاه مناسبي براي آنان نيست. بنابر اين، بايد ميان 20 درصد باقي مانده، رقم گردشگران ايران را لحاظ كنيم. اين 20 درصد هم اغلب اكو توريست‌ها، گردشگران فرهنگي و يا گردشگران با «تمايل ويژه» هستند؛ مثل كساني كه قصد صخره‌نوردي يا ضبط صداي پرندگان را دارند. (13)

الف-2: موازنه منفي در جهانگردي:

محمد شيري، كارشناس سازمان ميراث فرهنگي و گردشگري مي‌گويد: آنچه براي كشور ما خطر جدي محسوب مي‌شود، موازنه منفي در جهانگردي است، چرا كه در ازاي هر يك ميليارد دلار درآمد جهانگردي كه عايد كشور مي‌شود، ‌4 ميليارد و ‌200 ميليون دلار توسط ايرانيان جهانگرد در خارج از كشور هزينه مي‌شود. (8)

آمار منتشر شده  در خصوص اين كه بيش از 90 درصد پروازهاي دبي در طول نوروز 84 را ايرانيان به خود اختصاص داده بودند،(4) مويد اين موضوع است.

الف-3: فقدان نيروي آموزش ديده و نبود ارتباط با دانشگاه:

فاصله بين صنعت و دانشگاه در صنعت توريسم هم همچون همه صنايع ديگر مشكل آفرين است. بيانيه همايش فرهنگي گردشگري خليج فارس، چنين مي‌گويد: «...امروزه بدنه گردشگري كشور در عرصه تصميم‌گيري و اجرا، از نبود تئوري‌هاي علمي‌و دانشگاهي رنج مي‌برد و قادر نيست بنيان‌هاي گسترش گردشگري كشور را بر پايه ريشه‌هاي علمي‌و بازرگاني جهاني گردشگري و نيروهاي توانمند تعريف و پيشنهاد كند...» (12)

الف-3: عدم آمادگي مردم براي پذيرش غريبه‌ها:

دكتر حميد ضرغام، عضو هيأت علمي دانشگاه علامه طباطبايي مي‌گويد: تجربه‌اي كه در سراسر جهان وجود دارد، اين است كه تا مادامي كه مردم حضور «غريبه» را در بين خود نپذيرند، غريبه نه حس امنيت و نه حس نشاط مي‌كند. پس نقش پذيرش مردم نقشي مهم و حياتي است كه تا به حال برنامه‌هاي توسعه گردشگري فارغ از حضور «مردم» بوده‌اند. مردم هنگامي احساس رضايت مي‌كنند كه منافع گردشگري را در جيب، سر سفره و يا در محيط‌هاي فرهنگي اجتماعي حس كنند. اگر اين چرخه ايجاد شود كه مردم منافع گردشگري را لمس كنند، در نتيجه مردم به بهترين راهبرهاي توسعه گردشگري تبديل مي‌شوند. (13)

الف-4: فقدان نيروي انساني متخصص و آموزش ديده:

گرچه رشته‌هايي مانند هتلداري و گردشگري هر روز بيشتر جاي خود را در دانشكده‌ها و موسسه‌هاي آموزشي بيشتر باز مي‌كنند اما مسئولين ميراث از اين روند چندان راضي نيستند. مرتضي احمدي، مدير كل آموزش سازمان ميراث فرهنگي، صنايع دستي و گردشگري از پرداخت نشدن حتي يك ريال به بخش آموزش سازمان گلايه مي‌كند و مي‌گويد: براساس برنامه‌ريزي انجام‌شده، پيش‌بيني مي‌شود تا پايان سال، 12هزار نفر در بخش‌هاي مرتبط با گردشگري و ميراث فرهنگي با آموزش‌هاي لازم آشنا شوند و تاكنون نيز 7هزار نفر آموزش ديده‌اند. با توجه به كمبود اعتبارات در بخش آموزش، تاكنون توانسته‌ايم طرح‌هاي بسياري را اجرايي كنيم اما اعتبار آنها را پرداخت نكرده و البته متعهد شده‌ايم كه به‌زودي هزينه آموزش‌هاي اجراشده را پرداخت كنيم و منتظر تخصيص اعتبارات هستيم. (14)

«جون جو واكويي»، معاون نماينده  مقيم جايكا در ايران نيز اعتقاد دارد مشكل نبود پيشرفت و ارتقاء اين صنعت در ايران، نه موضوع تحريم‌هاي اقتصادي و سياسي عليه ايران كه عدم آموزش آكادميك و علمي آن در اين كشور است. (15)

 

ب- موانع اطلاعاتي:

ب-1: ارائه تصوير غلط از ايران در رسانه‌هاي جهاني: در اكثر مقالات از روزنامه نگار و كارشناس گرفته تا مديران و مسئولين نظام همه از تصوير غلطي كه از ايران در رسانه‌هاي جهاني ارائه مي‌شود گلايه‌مند هستند. اسفنديار رحيم مشايي، رييس سازمان ميراث فرهنگي، صنايع دستي و گردشگري با اشاره به ارايه تصويري نادرست و غيرمنطقي از ايران در سطح جهان سفر و گردشگري را عامل مهمي براي مقابله با اين سياست و معرفي چهره واقعي كشور به افكار عمومي جهان دانست. (2)

محمدتقي رهبر، نماينده اصفهان، تبليغات نادرست و مغرضانه دشمنان در خارج و جوسازي رسانه هاي دنيا در زمينه ناامن بودن ايران را يكي از دلايل كم بودن توريست‌ها دانست و گفت: حتي بسياري از توريست ها اعلام مي كنند كه به تصور آنكه در ايران امنيت جاني نداريم، حاضر به سفر به ايران نبوديم! در واقع تبليغات رسانه هاي بيگانه در اين زمينه موثر بوده و بايد اين مشكل را خنثي كنيم و به نوعي بايد به دنيا بفهمانيم كه ايران كشوري امن براي هر مذهب و ملت و مسافري است. (3)

علي زادسر، نماينده مجلس نيز تبليغات گسترده رسانه  هاي بيگانه را در طول ربع قرن انقلاب اسلامي از ديگر مشكلات بخش گردشگري در كشور دانسته و اعتقاد دارد اين تبليغات سوء باعث شده كه جمهوري اسلامي به عنوان يك سرزمين ناامن و غيرمتمدن در بين مردم ملل ديگر عنوان شود. (3)

حميد ضرغام، عضو هيأت علمي دانشگاه علامه طباطبايي نيز مي‌گويد: نيامدن مشتاقان بازديد از ايران به كشور ما، تنها به دليل «ضعف خدمات» نيست. اصل مهم ديگر داشتن «تصوير خوش از مقصد گردشگري» است؛ تصويري كه از ايران در رسانه‌ها ارائه مي‌شود، تصوير خوبي نيست. (13)

ب-2: نداشتن آمار دقيق از تعداد گردشگران داخلي و خارجي: اين مسئله نيز از سوي بسياري از كارشناسان و روزنامه‌نگاران مورد توجه قرار گرفته است. حتي يك روزنامه‌نگار با توجه آمارهايي مبني بر اين كه در طول نوروز سال 84 ميزان سفرهاي شهروندان داخلي كشور 35 درصد افزايش يافته و به رقم بي سابقه 42 ميليون سفر ( در طول 15 روز) رسيده و 12 ميليون مسافر نيز شب ها را در كنار خيابان ها به سر برده‌اند دست به كار جالبي زده. وي پي برده است كه در طول تعطيلات نوروزي هر سال برخي افراد در مبادي ورودي برخي شهرها (ظاهرا 12 شهر) پر رفت و آمد، آن هم در ساعات خاصي در طول روز مستقر شده و پس از عبور هر دستگاه اتومبيل يك علامت بر روي برگه هاي آماري ثبت كرده اند و آنگاه مسئولان با جمع، تفريق و ضربدرهاي چند باره به نتايج بالا رسيده اند؛ جالب تر است كه بدانيم اتومبيل هاي عبوري به سمت شمال يا جنوب يا شرق و غرب كشور در عبور از چند شهر، چندين بار ثبت و به آمار كلي 42 ميليون سفر اضافه شده اند. (4)

دكتر علي رحيم پور مدير كل دفتر نظارت بر دفاتر و تورهاي سازمان ميراث فرهنگي و گردشگري در برابر پرسش همين خبرنگار با اذعان به ضعف آماري صنعت گردشگري كشورمان، حل اين مشكل را وظيفه مركز آمار ايران دانسته است و گفته: ما عجالتا برنامه ريزي مي كنيم و به صورت كوتاه مدت كار آمارگيري را نيز انجام مي‌دهيم.(4)

خسرو ايرانپور، دبير اتحاديه هتلداران ايران و عضو شوراي عالي ميراث فرهنگي و گردشگري، نيز بر لزوم ورود مركز آمار ايران به صنعت گردشگري تاييد مي‌كند.(4) خواسته‌اي كه احتمالا در چارچوب وظايف مركز آمار تعريف نشده و احتمالا بودجه‌اي هم براي اجرا ندارد.

دكتر حميد ضرغام، عضو هيأت علمي دانشگاه علامه طباطبايي نيز در اين باره اعتقاد دارد: سال‌هاست كه اين كمبود به شكل محسوسي به چشم مي‌آيد، ولي چندان جدي تلقي نشده است. در تعريف اقلام آماري هم هر سازمان متناسب با برداشت‌هايي كه مي‌خواهد از نتيجه آمار اعلام كند، ارقام خاصي را ارائه مي‌دهد. در هيچ زمينه‌اي در گردشگري، رقم واحدي را از طرف دستگاه‌هاي رسمي نمي‌شنويم. نظام آماري منسجم و رسمي يك ضرورت حياتي است كه بايد در دستور كار مديران قرار بگيرد. (13)

ج- موانع سازماني و مديريتي:

ج-1: عدم ظرفيت سازي براي جذب توريست:

ايران حدود 625هتل دارد كه تنها 65هتل از اين تعداد، مورد استفاده گردشگران خارجي و تورها قرار مي‌گيرد. تعدادي از اين هتل‌ها-حتي بهترين‌هايشان- عمري 30ساله دارند، در حالي كه بر اساس استانداردهاي جهاني، عمر مفيد هر هتل، 15سال است. (14)

رييس سازمان ميراث فرهنگي، صنايع دستي و گردشگري م تاسيسات و زيرساخت‌هاي گردشگري كشور را از نظر كمي و كيفي مناسب ندانست و گفت:اگر امروز دو ميليون نفر بخواهد به ظرفيت گردشگري كشور اضافه شود، ما امكان پذيرايي از آنها را نداريم و حتي همين امكانات موجود نيز براي پذيرايي مطلوب از گردشگران مناسب نيست.(17)

وي همچنين در اين باره گفته بود: با وجودي كه سفر در دولت جمهوري اسلامي ايران، يك امر جدي و با ابعاد مختلف ملي، امنيتي و بين‌المللي به شمار مي‌رود اما معتقديم هنوز ظرفيت و بستر لازم براي اين مهم در كشور فراهم نشده است. (2)

ج-2: عدم توجه به بخش خصوصي:

بي‌توجهي به بخش خصوصي، اين مشكل هميشگي اقتصاد ايران، گريبان گير توريسم هم هست. دكتر ابراهمي رزاقي عضو هيات علمي دانشكده‌ي اقتصاد دانشگاه تهران در اين باره گفت: بسياري از برنامه‌هاي اقتصاد گردشگري كشورهايي مثل امارات، عربستان و تركيه، بدون سرمايه‌گذاري ايرانيان به شكست منتهي مي‌شود، در حالي كه اگر زمينه‌ي بهره‌گيري از توان سرمايه‌گذاري و حتي اگر زمينه‌ي بهره‌گيري از توان سرمايه‌گذاري و حتي خدماتي اين افراد در كشور فراهم شود، ايران از نظر جايگاه و تعداد جذب‌ گردشگر يكي از برترين‌ها مي‌شود. حجم سرمايه‌گذاري سالانه در صنعت نفت كشور بين يك تا 2 ميليارد دلار است كه بايد زمينه‌ي همين ميزان سرمايه‌گذاري در حوزه‌ي گردشگري توسط مسوولان دولتي و مشاركت بخش خصوصي فراهم شود. (8)

محمد حسن كرماني رئيس هيأت مديره انجمن صنفي دفاتر خدمات مسافرت هوايي و جهانگردي ايران با انتقاد از سياست‌هاي متولي بخش گردشگري كشور يعني سازمان ميراث فرهنگي، صنايع دستي و گردشگري مي‌گويد: سياست سازمان ميراث فرهنگي، صنايع دستي و گردشگري يك رويكرد غير تخصصي است. نگراني اين است كه نتيجه كار سازمان ميراث فرهنگي در اعمال حاكميت خود بخش خصوصي گردشگري را كه 50 سال سابقه فعاليت دارد و بيش از دو هزار مدير عضو آن هستند از هم بپاشد. اخيراً سازمان، موضوع  اتحاديه درست كردن براي آژانس‌هاي مسافرتي را عنوان كرده است. بايد پرسيد اگر اتحاديه مربوط به بخش خصوصي است چه ارتباطي مي تواند به سازمان ميراث فرهنگي  داشته باشد... سازمان ميراث فرهنگي و گردشگري علي‌رغم مفاد اصل 44 قانون اساسي در حوزه اقتصادي وارد شده و به بهانه تشكيل يك شركت به نام شركت توسعه گردشگري ايران در كار برگزاري نمايشگاه‌هاي جهانگردي دخالت كرده است .(12)

ج-3: توجه متمركز به استان‌هايي كه به طور سنتي گردشگر پذير بوده‌اند:

مرتضي تمدن نماينده مردم شهركرد عدم برنامه ريزي در توزيع عادلانه توريست در كشور را عامل بي توجهي به بخش گردشگري در استان خود مي‌داند: سازمان ها و دستگاه هاي ذي ربط عمده توريستي كه به بخش مركزي كشور وارد مي شود را در استان اصفهان متمركز مي كنند و در اين رابطه برنامه ريزي خاصي براي استفاده توريست ها از جاذبه هاي طبيعي در سطح كشور صورت نگرفته است. (3)

ج-4: نبود سياست هماهنگ در قبال توريسم:

گرچه بسياري از نهادهاي رسمي از ضرورت رشد و توسعه صنعت گردشگري صحبت مي‌كنند اما به نظر مي‌رسد كه عملكرد اين نهادها با موانعي درون سازماني كند مي‌شود. گويي كه هنوز معلوم نيست آيا واقعا اعتقادي راسخ براي جذب توريست وجود دارد يا نه. مرتضي تمدن نماينده مردم شهركرد در اين باره مي‌گويد: در مورد توسعه صنعت گردشگري اختلاف نظرهايي وجود دارد و اين مسئله باعث بلاتكليفي اين بخش شده است... بايد سياست هاي ما در جذب توريست از سوي مسئولان و مجلس مجددا تعريف شود و روشن شود آيا توريست مي خواهم يا خير؟ در واقع تكليف خود را بايد با اين بخش روشن كنيم. (3)

ج-5: محدود شدن به توريسم منطقه‌اي:

ويژگي‌هاي خاص مذهبي ايران، ناامني بعضي مناطق و نداشتن ظرفيت پذيرايي از مهمانان با انتظارات بالا، باعث شده كه ايران بيشتر پذيراي توريست‌هاي كشورهاي مسلمان در حال توسعه اطراف باشد. چيزي كه از نظر فرانسيسكو فرانجيالي، دبيركل سازمان جهاني گردشگري، هم دور نمانده: چنين به نظر مي‌رسد كه گردشگري در ايران فقط به توريسم منطقه‌اي محدود است، بدين خاطر من انتظار دارم كه در آينده از كشورهاي دورتر نيز ميهمان و گردشگر به ايران سفر كند. (6)

محمد شيري، كارشناس سازمان ميراث فرهنگي و گردشگري نيز اعلام كرد كه سالانه 500هزار گردشگر خارجي وارد كشورمان مي‌شوند كه جزو كشورهاي حوزه خاورميانه هستند و عموما در زمينه توليد جهانگردي فعال نيستند. (8)

ج-6: ترافيك طرح‌ها:

گردشگري نيز مانند بسياري ديگر از صنايع ايران از انبوه طرح‌هاي كارشناسي اجرا نشده رنج مي‌برد. طرح‌هايي كه سازمان‌هاي متعدد داخلي و خارجي آن‌ها را تدوين كرده‌اند.

يكي از اين طرح‌ها، “طرح جامعي” است كه سازمان جهاني گردشگري براي ايران تهيه و ارايه كرده اما به گفته فرانسيسكو فرانجيالي، دبيركل سازمان جهاني گردشگري تا كنون صرفا بخش كوچكي از ظرفيت بسيار قابل توجه ايران در بخش گردشگري استفاده شده است. او از دولت جديد مي‌خواهد كه اين طرح را نه فقط در سطح ملي بلكه در سطح استاني و منطقه‌اي نيز به اجرا بگذارد. (6)

خسرو ايرانپور, دبير جامعه هتل داران ايران هم مي‌گويد: علي  رغم پيش  بيني رشد 2 درصدي صنعت جهانگردي در چشم  انداز 20 ساله کشور، رسيدن به پيش  بيني جذب 2 ميليون نفر گردشگر و رشد 30 درصدي در پايان برنامه چهارم توسعه، متاسفانه در ايران براي محصولات گردشگري هيچ  گونه طراحي انجام نشده و ما کمتر در اين بخش فعاليت کرده‌ايم. (9)

ضرغام، عضو هيأت علمي دانشگاه علامه طباطبايي درباره تعيين مناطق نمونه گردشگري در كشور مي‌گويد:‌ ايده تعيين مناطق گردشگري در دوران مرعشي، رئيس وقت سازمان ميراث فرهنگي، صنايع‌دستي و گردشگري، قوت گرفت كه استان‌ها موظف شدند مناطق نمونه گردشگري خود را اعلام كنند كه براساس آن به آنها اعتبار اختصاص مي‌يافت. البته ما دستورالعملي  را براي تعيين منطقه نمونه گردشگري تدوين كرديم؛ طرح خوبي بود و به نظر مي‌رسيد كه تمام مناطق مي‌توانستند به آن عمل كنند، كه به دليل عجله چنين نشد. اما در تهران با پشتوانه مطالعات بالاخره توانستيم منطقه نمونه را براساس مباحث علمي تعيين كنيم، اما بيش از 70 درصد مناطق نمونه گردشگري معرفي شده در كشور براساس ملاحظات ديگري تعيين شدند. (13)

در چنين شرايطي كه تدوين طرح جامع گردشگري تهران به ادعاي «ضرغام»، مسئول تهيه طرح جامع گردشگري استان تهران ارديبهشت ماه 85 به پايان رسيده و خرداد ماه سازمان مديريت و برنامه‌ريزي آن را تائيد كرده، رييس سازمان ميراث فرهنگي و گردشگري استان تهران آن را در حال تدوين عنوان مي‌كند و از سوي ديگر در جلسه هيات دولت تازه با تدوين اين طرح موافقت مي‌شود. از آن طرف ماجرا هم، پيش از اين «طريقت» در مورد يكي از برنامه‌هاي اين طرح گفته بود: «يكي از مسيرهايي كه در تهران مي‌تواند نقش مهمي در گذران اوقات فراغت مردم داشته باشد، بلوار كشاورز است و ما مي‌خواهيم اين مسير را به يكي از محورهاي گردشگري مردم تبديل كنيم. به اين طريق كه بلوار كشاورز با عقب‌نشيني يك واحد تجاري داراي فضاهاي جديدي مي‌شود كه به عنوان محور گردشگري مورد استفاده قرار مي‌گيرد.»

البته اين ادعا و نظر در همان ابتدا هم با اعتراض‌هاي شديد شهرداري تهران مواجه شد. چنانچه حبيب‌الهيان، معاون شهرسازي شهرداري تهران در اين باره تاكيد كرد: «طرحي كه مرتبط با حوزه شهري باشد بايد از سوي شهرداري اجرايي شود، بهتر است هر طرحي هماهنگ با شهرداري تهران باشد تا بتوان به اجرايي شدن آن‌هم اميد داشت.»

در چنين شرايطي به نظر مي‌رسد مديران تهراني هر يك در اذهان خود طرحي را تحت عنوان «طرح گردشگري» البته در دو قالب «تفصيلي » و «جامع» تدوين كرده‌اند كه البته يك طرح ارديبهشت به پايان رسيده، يك طرح هنوز در مراحل تدوين نهايي به سر مي‌برد، يك طرح هم در مراحل آغاز مطالعات است و سرانجام يك طرح تازه به تصويب هيات وزيران رسيده است. (16)

ج-7: بي‌توجهي به ميراث فرهنگي:

داستان رها شدگي هزاران اثر ارزشمند تاريخي در جاي جاي ايران، عدم رسيدگي به بناهاي تاريخي و دزدي آثار باستاني، داستاني تكراري شده است. جداي از ارزش‌هاي ملي و هويت‌سازي كه اين آثار براي ايرانيان دارند، هر يك از آن‌ها مي‌تواند منبع درآمدي براي ميليون‌ها بيكار هم باشد. دكتر رشيدي عضوهيات علمي دانشكده اقتصاد دانشگاه تهران در اين باره مي‌گويد: در يك كشور خارجي اگر يك ميخ متعلق به نصب چادرهاي اقوام پيشين پيدا شود، حفاظت و نگهداري از اين ميخ يكي از وظايف اصلي هر يك از مسوولان و حتي مردم آن كشور به حساب مي‌آيد. در حالي كه در كشور ما هر روز خبر از نابودي و ويراني يك اثر تاريخي يا به خطر افتادن يك محيطي طبيعي داده مي‌شود. (8)

ج-8: روابط خارجي پرتنش:

با تداوم سياست تنش زدايي در روابط خارجي و كاهش حساسيت هاي بين المللي نسبت به سياست هاي خارجي ايران، مي‌توان با ايجاد زمينه مساعد براي جلب گردشگران كمك كرد. امروزه كارشناسان بر اين باورند كه رشد و توسعه اقتصادي پديده‌اي كاملاً امنيت محور بوده و يكي از بخش هاي اقتصادي كه در صورت عدم وجود امنيت به شدت آسيب مي بيند، صنعت گردشگري است. در همين راستا جمعي از كارشناسان گردشگري تاكيد كردند كه ميان گردشگري و ثبات و توسعه امنيت، رابطه‌اي تعريف شده وجود دارد. (10)

درك اين مساله ساده پيش نياز توسعه گردشگري است. رئيس سازمان ميراث فرهنگي آذربايجان شرقي نيز تاكيد كرده است كه توسعه روابط حسنه با كشورها، به رشد گردشگري كمك مي كند. (11)

هر چند كه از نظر رييس سازمان ميراث فرهنگي، صنايع دستي و اين مسائل خيلي هم مهم نيست، او گفته است: از نظر خارجي هم مسائل سياسي، اثراتي در گردشگري كشورمان داشته است كه ما به هيچ وجه نگران اين موضوع نيستيم. شايد اين مساله در كوتاه‌مدت تاثيراتي داشته باشد ولي ما مطمئن هستيم كه در كمتر از يك سال شاهد تغييرات جدي در ادبيات خارجي‌ها در مورد ايران خواهيم بود. رييس سازمان ميراث فرهنگي، صنايع دستي و گردشگري با تاكيد بر رفع مشكل پرونده هسته‌اي ايران در آينده‌اي نزديك گفت: به‌زودي نام ايران در دنيا با صلح، پيشرفت، علم و شكوه همراه خواهد شد و مردم دنيا بيش از پيش مشتاق ديدن ايران مي‌شوند. (17)

ج-9: تغيير مديريت‌ها و برخوردهاي سليقه‌اي:

دكتر حميد ضرغام، عضو هيأت علمي دانشگاه علامه طباطبايي و از طراحان طرح جامع توسعه گردشگري استان مي‌گويد: طرح جامع گردشگري استان تهران را ارديبهشت ماه امسال به سازمان برنامه- به عنوان كارفرما- و سازمان ميراث فرهنگي و گردشگري- به عنوان بهره‌بردار- تحويل داديم، ولي عملاً انعكاس درخوري از آن نديديم...هنگامي كه از مدير كل خواسته شد كه طرح مطالعه تفصيلي گردشگري آغاز شود، ابتدا طرح با استقبال مواجه شد، اما پس از آن به دليل كمبود اعتبارات به تعويق افتاد. از سال 1382 به اين سو، پنج مدير كل تغيير كرده‌اند؛ شايد از نقاط ضعف برخورد با طرح جامع توسعه گردشگري استان تهران «تغيير مديريت‌ها» و در نتيجه «برخوردهاي سليقه‌اي» باشد كه مانعي بر سر راه اجراي اصولي طرح به شمار مي‌آيد.(13)

ج-10: ناهماهنگي بين بخشي:

دكتر ضرغام، عضو هيأت علمي دانشگاه علامه طباطبايي درباره رويارويي نهادهاي مختلف مثل سازمان حفاظت محيط‌زيست و سازمان ميراث فرهنگي، صنايع دستي و  گردشگري مي‌گويد‌: گردشگري فعاليتي چند بخشي است كه بخش‌هاي مختلف لزوماً  منافع منطبق بر هم ندارند. مثلاً سازمان گردشگري فلان منطقه را به عنوان منطقه‌اي بكر در جذب توريست اعلام مي‌كند و سازمان محيط‌زيست با اين موضوع به دليل تخريب‌هاي احتمالي منطقه مخالفت مي‌كند. در جهان براي حل چنين مشكلي يك سازمان مقتدر دولتي بين منافع بخش‌هاي مختلف تعادل ايجاد مي‌كند كه به اين شكل سهم هر كدام در جهت توسعه گردشگري و حفظ منابع در نظر گرفته مي‌شود. (13)

ج-11: پيوند نخوردن به شبكه منطقه‌اي و جهاني توريسم:

غفارپور، پژوهشگر حوزه گردشگري اصل نخست صنعت توريسم را چنين توصيف مي‌كند: توريسم هم مثل تمام صنايع ديگر، داراي زيرساخت و تعدادي متخصص و سازمان‌هاي مرتبط است اما متاسفانه ايران در شبكه توريسم جهاني جايگاهي ندارد. اين شبكه توزيع و جذب توريسم در مرحله اول بعدي جهاني، سپس منطقه‌اي و در نهايت جلوه‌اي اقليمي دارد. كشورهاي جنوب شرق آسيا(آ.س.آن) توريست‌ها را با حجم بالايي ميان خود مبادله مي‌كنند اما ايران هرگز به چنين شبكه عظيم جهاني پيوند نخورده است. (18)

 

□ جمع‌بندي

آن‌چه كه بيشتر در مورد گردشگري در روزنامه‌ها، مصاحبه‌ها و سخنراني‌ها مطرح شده است نوعي شرح مصيبت و خيالبافي در مورد پول‌هاي كلاني است كه هر لحظه دارد از دست مي‌رود. گرچه اين وامصيبتا چندان بي‌دليل هم نيست اما بسياري را به ارائه پيشنهادهاي عجيب و غريب از موميايي كردن افراد در بيابان لوت (9) تا تورهاي بازديد از صنايع نفت و گاز (19) واداشته است. چنان كه رييس سازمان ميراث فرهنگي، صنايع دستي و گردشگري با بيان اين‌كه انتظارات از گردشگري كشور بالا و توقعات انقلابي است، گفته است: «اگر شرايط مهيا شود، ما مي‌توانيم چشم‌انداز 20 ساله را در زمان كمتري محقق كنيم و حتي در ظرف كمتر از 10 سال تبديل به يكي از بهترين كشورهاي مقصد گردشگري دنيا شويم.» جملاتي كه بيشتر نوعي آرزومندي را مي‌رساند تا برنامه‌ريزي. شايد بتوان در مورد بعضي پيشنهادات مثل جذب توريست مسلمان بيشتر فكر كرد. اين مسئله با از ميان برداشت مشكلات شرعي و عرفي ساير توريست‌ها مي‌تواند مورد توجه قرار بگيرد. علاوه بر اين كه ايران داراي مكان‌هاي زيارتي نيز هست. رهبر، عضو كميسيون فرهنگي مجلس هفتم در اين باره گفته است: البته گروه ديگري نيز به ايران سفر مي كنند كه مسلمانند و در اين رابطه مشكل زيادي وجود ندارد. ما با دارا بودن زيارتگاه هاي مختلف مي توانيم اين افراد را بيشتر جذب كنيم و وسايل و تشكيلات ورود و خروج آنها را فراهم نماييم. (3) غفارپور، پژوهشگر حوزه گردشگري نيز پيشنهاد سرمايه‌گذاري روي گردشگري شيعيان را هم ارائه مي‌دهد: وجود  250ميليون شيعه در جهان، فرصت مناسبي براي ماست كه بتوانيم از اين راه درآمدزايي كنيم. (18)

توجه به تبليغات اينترنتي هم مي‌تواند مورد تامل قرار بگيرد. اگر ايران با تصاوير غلط در رسانه‌هاي غربي مواجه است، اينترنت مي‌تواند وسيله خوبي براي تصحيح اين تصوير باشد.

بهره‌گيري از فناوري اطلاعات در صنعت گردشگري بين‌المللي، طي سال‏هاي اخير بسيار چشمگير بوده و نمود آن در به کارگيري از اينترنت در اين صنعت بروز يافته است. چرا که امروزه توجه به اين مهم، به‏عنوان يک عامل موفقيت کسب و کار و تجارت مطرح است و کشورهايي که حتي جاذبه‏هاي توريستي چنداني ندارند، گوي سبقت را از صاحبان ميراث فرهنگي چند هزارساله ربوده‏اند. و آنچه که در ايران از نظر دور مانده است، توجه به درآمدزايي اين صنعت از بستر اينترنتي آن است. (5)

گرچه اين مسائل ممكن است حركت توريسم ايران رو به جلو را اندكي تندتر كند اما مسلما صنعت گردشگري در ايران از مشكلات عميق‌تري رنج مي‌برد كه به آْن‌ها اشاره شد. پيش از هر چيز بايد روشن شود كه آيا بالاخره ايران به دنبال توسعه صنعت توريسم هست يا نه. اگر اين جواب بله باشد، بايد يكي از اين دهها برنامه ارائه شده را جدي گرفت و بر اساس آن جلو رفت. به هر حال موقعيت فعلي ايران يكي از نفس‌گيرترين لحظه‌هاي تاريخي اين كشور است. (گو اينكه مردم اين سرزمين كمتر لحظه‌اي در تاريخ داشته‌اند كه نفسي به راحتي بكشند) مسئله هسته‌اي و هجوم تبليغاتي غرب، بدون شك بر صنعت گردشگري رها شده و بي‌برنامه ايران اثر مي‌گذارد. در اين گيرودار توجه از مسائل حفاظت از ميراث فرهنگي هم منحرف شده و هر روز خبري از تخريب آثار تاريخي باارزش مي‌رسد. در چنين وضعيتي شايد بتوان گفت كه بيش از هر چيز به جاي ارزيابي‌هاي شتابزده به ديدي واقعي نيازمنديم تا مخاطرات پيش‌روي اين صنعت را بشناسد و به موقع براي آن‌ها تصميم بگيرد.

 

 

 

 

منابع:

 

1-       كلانتري، خسرو- صنعت توريسم یا هنر توریسم- فصل نو، مجله اينترنتي علوم اجتماعي- شنبه، ۱۱ شهریور ۱۳۸۵

2-       ايرنا- شنبه 30 دي ماه 1385

3-       سياست‌هاي گردشگري نيازمند تعاريف جديد، روزنامه حيات نو اقتصادي، دوشنبه 5/02/84

4-       آمارهاي علمي يا چرتكه‌اي، روزنامه حيات نو اقتصادي، دوشنبه 5/02/84

5-       طرح يک درگاه اطلاعاتي براي صنعت گردشگري ايران، جام جم آنلاين

6-       ايرنا، سازمان جهاني گردشگري، وضع اين صنعت در ايران را مثبت ارزيابي كرد ،20م اسفند 1384

7-       سخنرانى آقاي خاتمي، رئيس جمهور، در مراسم بزرگداشت روز جهانى جهانگردي و هفته گردشگري 5 /7/ 1377

8-       ايرنا، ويژه‌نامه روز جهانگردي، 5/7/1385

9-       مديريت درست و اصولي از لوازم توسعه گردشگري است، روزنامه جهان اقتصاد، 31/2/1385

10-   علمدار، ايمان، رابطه ميان جذب و دفع گردشگري با فقر، روزنامه سرمايه، 27/10/85

11-   روزنامه كيهان، یکشنبه 9 مهر 1385

12-   جم، فرهاد، سهم ما از درآمد گردشگري 4 صدم درصد است، همشهري آنلاين

13-   ستوده ، فاطمه، واقعيات‌ صنعت ايرانگردي در گفتگو با دكتر ضرغام،  همشهري آنلاين

14-   ستوده، فاطمه، صنعتي كه رونق ندارد، همشهري آنلاين

15-   نبود آموزش علمي مشكل گردشگري ايران، همشهري آنلاين

16-   چند طرح جامع گردشگري براي تهران، همشهري آنلاين

17-   10 ساله از بهترين‌هاي گردشگري خواهيم شد ، همشهري آنلاين

18-   ستوده، فاطمه، راه هاي نرفته گردشگري، همشهري آنلاين

19-   توسعه گردشگري با نفت و گاز!، همشهري آنلاين